ಬರವಣಿಗೆ ಪ್ರಖ್ಯಾತಿಗಲ್ಲ, ಅಂತರಾಳದೊಳಗಿರುವ ಆಲೋಚನೆಗಳ ಸಾರುವುದಕೆ

ನಾನು ಬರೆಯಹೊರಟವನಲ್ಲ, ಬರೆಸಿಕೊಂಡವಳು ನೀನು. ನೀನೆಂದರೆ ನನ್ನೊಡಲು, ನನ್ನುಸಿರು ಕನ್ನಡ. ನಾನು ಬದುಕಹೊರಟವನಲ್ಲ ಬಾಳಿಸಿದವಳು ನೀನು ನನ್ನ ಕನಸುಗಳು. ಜೀವನವನ್ನು ಜೀವಿಸಬೇಕು, ನಲಿಯಬೇಕು, ನಗಿಸಬೇಕು, ಹೃದಯಾಂತರಾಳದಲ್ಲಿರುವ ಪ್ರೀತಿಯನ್ನು ಜಗತ್ತಿಗೆ ಹಂಚಬೇಕು, ಹಂಚಬಹುದು ಬರವಣಿಗೆಯ ಮೂಲಕವೂ...

20 April 2015

ಮೊದಲನೆಯ ವೈಫಲ್ಯ ಕುಡಿತ



ಬಹಳ ದಿನಗಳ ನಂತರ ಬರೆಯುವುದಕ್ಕೆ ಆರಂಬಿಸಬೇಕೆಂದಿದ್ದೇನೆ. ನನ್ನ ಮನದ ತುಮುಳಗಳನ್ನು ಪದಗಳೊಂದಿಗೆ ನಿಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ತಲುಪಿಸುವ ಹಂಬಲ ನನ್ನದು. ಅದೇ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ನಾನು ಮಾಡಿದ ಅನೇಕಾನೇಕ ದುರಂತಗಳ ಬಗ್ಗೆಯೂ ಇಲ್ಲಿಡುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ನನ್ನಲ್ಲಿದ್ದ ಒಳ್ಳೆಯ ಗುಣಗಳೆಲ್ಲವನ್ನೂ ಮರೆತು ಅಥವಾ ತೊರೆದು ಒಬ್ಬ ಮಹ ವ್ಯಾಘ್ರನಂತೆ, ಹುಟ್ಟು ಅವಿವೇಕಿಯಂತೆ, ಕ್ರೂರಿಯಂತೆ, ಅನಾಗರೀಕನಂತೆ ನಡೆದುಕೊಂಡ ಅಥವಾ ಬದುಕಿದ ೨೦೧೧ ರಿಂದ ೨೦೧೫ರ ಅಂದರೇ ನಿನ್ನೆಯ ತನಕದ ಬಗ್ಗೆ ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ನಾನು ಸಾಧ್ಯವಾದಷ್ಟೂ ಸತ್ಯವನ್ನು ಬರೆಯುತ್ತಿದ್ದೇನೆ. ಹುಡುಗಿಯ ವಿಷಯ ಬೆರೆತಿರುವುದರಿಂದ ಅದನ್ನು ಸ್ವಲ್ಪ ತೆಳುವಾಗಿ ತಿಳಿಸಿ ಮುಂದಿನ ನನ್ನ ಉಢಾಪೆಯ ಗುಣ್ದದ ಬಗ್ಗೆ ಮಾತ್ರ ಬರೆಯುತ್ತೇನೆ. ನಾನು ನನಗೆ ಬುದ್ದಿ ಬಂದ ದಿನದಿಂದ ಸರಿ ಸುಮಾರು ೨೬ ವರ್ಷಗಳ ತನಕ ಎಂದರೇ, ೨೦೧೦ ರ ತನಕ ಬಹಳ ಒಳ್ಳೆಯವನಾಗಿಯೇ ಬದುಕಿದ್ದೇನೆ. ಅದಾದ ನಂತರ ಎಂದರೇ ೨೦೧೧ ರಿಂದ ೨೦೧೫ ರ ವರೆಗೆ ಹೆಚ್ಚೂ ಕಡಿಮೆ ನಾಲ್ಕೈದು ವರ್ಷ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಬೇಡದ ನಾಯಿಯ ಬದುಕನ್ನು ನಡೆಸಿದ್ದೇನೆ. ಇದೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಆಯ್ಕೆ ಮಾಡಿಕೊಂಡಿದ್ದು. ನಾನೇ ಬಯಸಿದ್ದು, ನಾನೇ ಮೆರೆದಿದ್ದು. ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲವೂ ನಾನೇ ಕಾರಣ.ನನ್ನದೇ ಸಂಪೂರ್ಣ ಹೊಣೆಗಾರಿಕೆ. ಬರುತ್ತಾ ಬರುತ್ತಾ ರಾಯರ ಕುದುರೆ ಕತ್ತೆ ಆಯ್ತು ಎಂಬುದೊಂದು ಗಾದೆ ಮಾತು ನನಗೆ ಅನ್ವಯವಾಗುತ್ತದೆ.
ನನ್ನ ಮೊದಲನೆಯ ವೈಫಲ್ಯ ಕುಡಿತದಿಂದಾಗಿ, ಎರಡನೆಯದು ಮೊಬೈಲ್ ಇಂದಾಗಿ. ನಾನು ಬಹಳ ಜಂಭದಿಂದ ಹೇಳುತ್ತಿದ್ದೆ. ನಮ್ಮ ಮೇಲೆ ನಮಗೆ ನಿಯಂತ್ರಣ ಇರಬೇಕು, ಮಿತಿಯಾಗಿ ಕುಡಿಯಬೇಕು. ಅತಿಯಾಗಬಾರದು. ನಾನು ಬಹಳ ಸಭ್ಯಸ್ತ, ನಾನು ನಿಯಂತ್ರಣ ತಪ್ಪುವುದಿಲ್ಲ ಅದು ಇದು ಎಂದೆಲ್ಲಾ ಬೊಗಳೆ ಬಿಡುತ್ತಿದ್ದೆ. ಆದರೇ, ಕುಡಿತ ಯಾವ ಮಟ್ಟಕ್ಕೆ ನನ್ನನ್ನು ಸೆಳೆಯಿತೆಂದರೇ? ನಾನು ಹುಟ್ಟು ಕುಡುಕನಾದೆ. ಮುಂಜಾನೆ ಆರು ಮುವತ್ತಕ್ಕೆ ಬೇಕಿದ್ದರೂ, ಬೇಕಿದ್ದರೂ ಏನು, ಬೇಕೆಂದೇ ಕುಡಿಯುವಂತಾದೆ. ಇದಕ್ಕೆಲ್ಲಾ ಕಾರಣವೇನು? ನನ್ನ ಜೀವನದಲ್ಲಿರುವ ಸಮಸ್ಯೆಯೇ? ಇಲ್ಲ ನನಗೆ ಹೇಳಿಕೊಳ್ಳುವಂಥಹ ಸಮಸ್ಯೆಗಳಿರಲಿಲ್ಲ. ಆದರೂ ಕುಡಿಯುತ್ತಿದ್ದೆ. ಕುಡಿದೆ, ತೇಳಾಡಿದೆ. ಸಮಸ್ಯೆಯೆಂದು ಕುಡಿಯುವುದು ನೆಪವಷ್ಟೇ? ಕುಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ನೆಪವೇ ಬೇಡ. ಕುಡಿಯುವುದಕ್ಕೆ ಮನಸ್ಸು ಬೇಡ. ಜೇಬಲ್ಲಿ ನಾಲ್ಕು ಕಾಸು ಇದ್ದರೇ ಸಾಕು. ರಾಯಲ್ ಸ್ಟಾಗ್ ಗೆ ದುಡ್ಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೇ ಡಿ ಎಸ್ ಪಿ, ಅದಕ್ಕಿಲ್ಲದಿದ್ದರೇ ಓಲ್ಡ್ ಮಂಕ್. ಹೀಗೆ ಜೇಬಲ್ಲಿ ಐವತ್ತು ರೂಪಾಯಿ ಸಾಕು.
ದುಡ್ಡಿಲ್ಲದಿದ್ದರೇನಂತೆ, ಕ್ರೆಡಿಟ್ ಕಾರ್ಡ್ ಇದೆಯಲ್ಲಾ! ಮುಗಿದೇ ಹೋಯಿತು. ಕಾರ್ಡ್ ಬಿಲ್ ಕಟ್ಟುವಾಗ ಒಮ್ಮೊಮ್ಮೆ ಕಣ್ಣೀರು ಬರುವಂತಾಗಿ ಪರದಾಡಿದ್ದೇನೆ. ಸಾಕಪ್ಪ ಇನ್ನು ಮುಂದೆ ಹೀಗೆ ಕುಡಿದು ದುಡ್ಡು ವೆಚ್ಚಮಾಡುವುದು ಬೇಡವೆಂದು, ಆದರೂ ಬಿಟ್ಟಿಲ್ಲ ಹೆಂಡದ ಮಾಯೆ. ಇದಕ್ಕೊಂದು ಸೂಕ್ತ ಉದಾಹರಣೆಗಳನ್ನು ಕೊಡಬೇಕು. ನಡೆದಿರುವ ಎಲ್ಲಾ ಘಟನೆಗಳು ಉದಾಹರಣೆಗೆ ಯೋಗ್ಯವಾಗಿದ್ದರೂ ಒಂದೆರಡನ್ನು ಮಾತ್ರ ಇಲ್ಲಿ ಉಲ್ಲೇಖಿಸುತ್ತೇನೆ.
ಅದು ನವೆಂಬರ್ ಒಂದನೇ ತಾರೀಖು, ಸುಮಾರು ಹನ್ನೊಂದು ಗಂಟೆಗೆ ನಂದ ಕರೆ ಮಾಡಿ, ಮಗಾ ಬಾ ಎಲ್ಲಿಯಾದರೂ ಹೋಗಿ ಬರೋಣವೆಂದ. ಅದು ಕಾರ್ತಿಕ ಮಾಸವಾಗಿದ್ದರಿಂದ, ಅವನು ಬೆಂಗಳೂರಿನಲ್ಲಿ ಕುಡಿಯುವುದು ಸೇದುವುದು ಮಾಡುವುದಿಲ್ಲ. ಆದ್ದರಿಂದ ನಮ್ಮ ಮನಸ್ಸಿಗೆ ಮೂರ್ನಾಲ್ಕು ದಾರಿಗಳು ಕಂಡವು. ಮೊದಲನೆಯದಾಗಿ, ಕನಕಪುರ ರಸ್ತೆಯಲ್ಲಿರುವ ಚುಂಚಿ ಜಲಪಾತ, ಎರಡನೆಯದು ಮೈಸೂರು ರಸ್ತೆ ಢಾಬಗಳು, ಮೂರನೆಯದು ತುಮಕೂರು ಅಥವಾ ಹಾಸನ ರಸ್ತೆಯ ಢಾಬಗಳು. ಇಲ್ಲವೇ ರಸ್ತೆ ಬದಿಯಲ್ಲಿನ ಗುಡ್ಡಗಳು. ಎರಡೆರಡು ಸಿಗರೇಟ್ ಸೇದಿದ ನಂತರ ತೀರ್ಮಾನವಾಗಿದ್ದು ತುಮಕೂರು ರಸ್ತೆ. ಸರಿ ಡಾಬಸ್ ಪೇಟೆಗೆ ಹೋಗಿ ಮೊದಲು ಅಲ್ಲಿ ಹೋಲ್ ಸೇಲ್ ವೈನ್ಸ್ ಹುಡುಕಿದೆವು. ಒಂದು ಫುಲ್ ಬಾಟಲ್ ರಮ್ ಎರಡು ಲೀಟರ್ ಥಮ್ಸ್ ಅಪ್ ಜೊತೆಗೆ ಹೊರಟೆವು. ಇನ್ನೇನು ತುಮಕೂರು ರಸ್ತೆಯ ಟೋಲ್ ಸಿಗಬೇಕು ಎನ್ನುವಾಗ ಎಡಗಡೆಗೆ ಒಂದು ಢಾಬ ಕಣ್ಣಿಗೆ ಬಿದ್ದಿತು. ಐದು ನೂರು ಮೀಟರ್ ಮುಂದೆ ಹೋದರೆ ಮತ್ತೆ ಟೋಲ್ ಕಟ್ಟಬೇಕಾಗುತ್ತದೆಯೆಂದು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಕಾರನ್ನು ತಿರುಗಿಸಿದೆ. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ತಂದಿದ್ದ ಒಂದು ಫುಲ್ ಬಾಟಲಿಯಲ್ಲಿ ಮುಕ್ಕಾಲು ಭಾಗವನ್ನು ಮುಗಿಸಿದೆವು. ಮಾತಿನ ನಡುವೆ ನಂದ, ನಿನ್ನೆ ನನಗೆ ಬೇಸರವಾಗಿತ್ತು ಎಲ್ಲಿಗಾದರೂ ಹೋಗಬೇಕೆನಿಸಿತ್ತು, ರಾತ್ರಿ ಒಂದುವರೆಯ ತನಕ ನಿದ್ದೆ ಮಾಡಿರಲಿಲ್ಲ ಎಂದ. ಅದಕ್ಕೆ ದನಿಗೂಡಿಸಿ ನಾನೆಂದೆ, ಹೌದು ಮಗಾ ನನಗೂ ಯಾಕೋ ಬೇಸರವಾಗಿ ನಾನು ಮಲಗಿರಲಿಲ್ಲ, ಒಂದು ಕರೆ ಮಾಡಿದ್ದರೆ ಎಲ್ಲಿಗಾದರೂ ಹೋಗಬಹುದಿತ್ತಲ್ಲ ಎಂದೆ. ಹೌದು ಇಲ್ಲ ಎಂದು ಮಾತನಾಡುವ ನಡುವೆ ಒಂದು ತೀರ್ಮಾನಕ್ಕೆ ಬಂದೆವು, ಅದು ಶೃಂಗೇರಿಗೆ ಹೋಗುವುದು. ಶೃಂಗೆರಿಗೆ ಹೋಗಿ ಅಲ್ಲಿಂದ ಧರ್ಮಸ್ಥಳಕ್ಕೆ ಹೋಗಿ ಬರುವುದೆಂದು ಇದ್ದಕ್ಕಿದ್ದ ಹಾಗೆ ನಿರ್ಧರಿಸಿದೆವು.
ಅಲ್ಲಿಂದ ಒಡನೆಯೇ ಹೊರಟು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಬಂದು ಬಟ್ಟೆ ಬರೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ರಾತ್ರಿ ಸುಮಾರು ಹತ್ತಕ್ಕೆ ಮನೆಯಿಂದ ಹೊರಟೆವು. ಹೊರಡುವಾಗ ಸುಮ್ಮನಿರಲಾರದೆ ಸ್ನೇಹಿತ ವಿಜಿಗೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಕರೆದೆವು. ಅವನು ಮೊದಲಿಗೆ ತಿರಸ್ಕರಿಸಿದ, ನಂತರ ತಾನು ತನ್ನ ಅತ್ತೆಯ ಮನೆಯಲ್ಲಿದ್ದೇನೆ, ಇಲ್ಲಿಂದ ಹಾಸನಕ್ಕೆ ಬರುವುದು ಕಷ್ಟ ಎಂದ. ಎಣ್ಣೆ ದೇವತೆ ಮೈಮೇಲೆ ಇದ್ದಿದ್ದರಿಂದ ಅದಕ್ಕೇನು ಅಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಕರೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುತ್ತೇವೆ ಎಂದೆ. ಅದು ಯಾವುದೋ ಕುಗ್ರಾಮ, ಅಲ್ಲಿಗೆ ಹೋಗಿ ತಲುಪುವ ವೇಳೆಗೆ ಮೂರು ಗಂಟೆಯಾಯಿತು. ನಮ್ಮ ತಿಕಲುತನಕ್ಕೆ ಸಾಕ್ಷಿಯೆಂಬಂತೆ ನಮ್ಮ ಮತ್ತೊಬ್ಬ ಸ್ನೇಹಿತ ಲೋಕೇಶನನ್ನು ಕರೆದೆವು. ಅವನೋ ಅರ್ಧಗಂಟೆಗೊಮ್ಮೆ ಕರೆ ಮಾಡಿ ಮಾಡಿ ನಮ್ಮನ್ನು ಸಾಕುಮಾಡಿದ. ಹಾಸನ ತಲುಪುವಾಗ ನಾಲ್ಕುವರೆಯಾಯಿತು. ಅಲ್ಲಿಂದ, ಬೇಲೂರು ಮಾರ್ಗವಾಗಿ ಹೊರಟೆವು. ನನ್ನದೋ ಚಿಕ್ಕ ಕಾರು, ಅದರಲ್ಲಿ ನನ್ನೊಬ್ಬನನ್ನು ಬಿಟ್ಟರೆ ಮಿಕ್ಕವರೆಲ್ಲ ನೂರು ಕೇಜಿಗೆ ಸಮೀಪದವರು. ಚಿಕ್ಕ ಮಗಳೂರು ಬಿಡುವಾಗ ಆರು ಗಂಟೆಯಾಯಿತು. ಚಿಕ್ಕಮಗಳೂರು ದಾಟಿದ ನಂತರ ಶೃಂಗೇರಿಯ ರಸ್ತೆ ಹೇಳತೀರದು. ಯಾತಕ್ಕಾದರೂ ಬಂದೆ ಎನಿಸತೊಡಗಿತ್ತು. ಆದರೂ ದೇವಸ್ಥಾನಕ್ಕೆ ಹೋಗುವಾಗ ಹೀಗೆ ಹೇಳುವುದು ಸರಿಯಿಲ್ಲವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿ ಗಾಡಿ ಓಡಿಸಿದೆ. ಶೃಂಗೇರಿ ತಲುಪಿದಾಗ ಹತ್ತು ಗಂಟೆಯಾಯಿತು. ನಾನು ವಿಜಿ ಬಿಟ್ಟರೆ ಮಿಕ್ಕವರೆಲ್ಲ ತಿಂಡಿಯ ಬಗ್ಗೆ ಪರದಾಡುವವರೇ! ಅಂತೂ ಯೋಗೇಶ ತಿಂಡಿ ತಿಂದ, ನಾವು ಸ್ನಾನ ಮಾಡಿ ಪೂಜೆ ಮುಗಿಸಿದೆವು. ಸ್ವಲ್ಪ ಸಮಯ ಕಾಯ್ದರೇ ದೇವಸ್ಥಾನದಲ್ಲಿ ಊಟ ಮಾಡುವುದೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದೆವು. ಸಮ್ಮತಿ ಅಸಮ್ಮತಿಯ ನಡುವೆ ಹೋಟೆಲ್ಲಿಗೆ ಬಂದು ಕುಳಿತೆವು. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮತ್ತೆ ಎದ್ದು ಭೋಜನಶಾಲೆಗೆ ತಲುಪಿದೆವು.
ಊಟವಾದ ಮೇಲೆ ಧರ್ಮಸ್ಥಳಕ್ಕೆಂದು ನಡೆದೆವು, ಅಲ್ಲಿಂದ ಮತ್ತೆ ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ಹೋಗಬೇಕಿತ್ತು. ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ತಲುಪುವಾಗ ನಾಲ್ಕು ಗಂಟೆ! ದೇವಸ್ಥಾನ ಇನ್ನೂ ಕೆಲವೇ ಕ್ಷಣದಲ್ಲಿ ಮುಚ್ಚಲಾಗುತ್ತಿತ್ತು. ಉದ್ದನೆಯ ಸಾಲು, ಒಮ್ಮೆ ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚಿದರೆ ಮತ್ತೆ ತೆರೆಯುವುದು ೭.೩೦ಕ್ಕೆ! ವಿಶೇಷ ಸಾಲಿನಲ್ಲಿ ಸಾಗುವುದಕ್ಕೆ ೧೨೫೦ ರೂ ಬೇಕು. ನನ್ನ ಅಕೌಂಟಿನಲ್ಲಿ ದುಡ್ಡಿಲ್ಲ. ಇದ್ದ ಐದುನೂರನ್ನು ತೆಗೆದೆ. ರಸ್ತೆ ಚೆನ್ನಾಗಿಲ್ಲದ ಕಾರಣ ನಮ್ಮ ನಿರೀಕ್ಷೆಗೆ ಮೀರಿದ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಬೇಕಾಯಿತು. ವಿಜಿ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ದುಡ್ಡಿಲ್ಲ, ನಂದನ ಜೇಬಲ್ಲಿ ಶಾಸ್ತ್ರಕ್ಕೂ ಐದು ಪೈಸೆ ಇಲ್ಲ, ಯೋಗೇಶನದ್ದು ಅದೇ ಕಥೆ. ಲೋಕೇಶನ ಬಳಿ! ಇದ್ದಿತೇ? ಸಾಲ ಕೇಳಿದೆ ನಾಳೆ ಕೊಡುತ್ತೇನೆ ಕೊಡು ಎಂದು. ನಂದ ಮತ್ತು ಯೋಗೇಶ ಅಯ್ಯೊ ಹೊರಗಡೆಯಿಂದ ಕೈ ಮುಗಿದರೇ ಸಾಕೆಂದರು. ಲೋಕೇಶ ೭.೩೦ರ ವರೆಗೆ ಕಾಯ್ದು ನಂತರ ಹೋಗೋಣವೆಂದ. ವಿಜಿಗೆ ಬಹುಮತದ ಕಡೆಗೆ ವಾಲುವ ಆಸೆ. ನಾನು ಅತಿಯಾಗಿ ನಂಬುವ ದೇವರು ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಮಂಜುನಾಥ! ನನ್ನ ಒಳಮನಸ್ಸು ನನ್ನನ್ನು ಹಂಗಿಸತೊಡಗಿತ್ತು. ಹೆಂಡ ಕುಡಿದು ನೀನು ಹೊರಟಿರುವುದರಿಂದನೇ ಇದೆಲ್ಲ ಆಗಿದ್ದು, ದೇವರು ನಿನ್ನನ್ನು ತಿರಸ್ಕರಿಸುತ್ತಿದ್ದಾನೆ. ಅವನು ಇದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಸಹಿಸುವುದಿಲ್ಲವೆಂದು ತಿಳಿದಿದ್ದರೂ ನೀನು ಕುಡಿದು ಬಂದಿದ್ದೀಯಾ ಹೀನಾ! ನನಗೆ ಎಲ್ಲಿಲ್ಲದ ಆತಂಕ, ಭಯ ಶುರುವಾಗಿತ್ತು. ಬಹಳ ಕಾಡಿ ಬೇಡಿದ ನಂತರ ಲೋಕೇಶ ತನ್ನ ಎಟಿಎಮ್ ನಿಂದ ಹಣ ತಂದ. ಇನ್ನೇನು ಬಾಗಿಲು ಮುಚ್ಚುವ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ಓಡಿ ಹೋದೆವು. ನಾನು ವಿಜಿ ಆತುರದಿಂದ ಒಳಕ್ಕೆ ಹೋಗುತ್ತಿದ್ದರೆ, ಮಿಕ್ಕಿದವರು ಆಮೆ ವೇಗದಲ್ಲಿ ಬರುತ್ತಿದ್ದರು. ನನಗೋ ಕೋಪ ಮಿತಿ ಮೀರುತ್ತಿತ್ತು. ನನ್ನಿಂದ ಆದ ಈ ಪ್ರಮಾದಕ್ಕೆ ಬೇರೆಯವರ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಮಾಡಿಕೊಳ್ಳುವುದು ಸರಿಯಿಲ್ಲವೆನಿಸಿತ್ತು. ನನ್ನ ಮೇಲೆ ಕೋಪ ಜಿಗುಪ್ಸೆ ಬಂತು. ಅಂತೂ ಕೋಪದಲ್ಲಿಯೋ ಬೇಸರದಲ್ಲಿಯೋ ದರ್ಶನವಂತೂ ಆಯಿತು.
ಅಲ್ಲಿಂದ ಬೇಗ ಹೊರಡಬೇಕು, ಮಳೆ ಬಂದರೆ ಕಷ್ಟ, ಹಾಗೇಯೇ ಕತಲಲ್ಲಿ ಘಾಟ್ ಮುಗಿದು ಸಕಲೇಶಪುರ ತಲುಪುವುದು ಸೂಕ್ತವೆಂದು ತೀರ್ಮಾನಿಸಿದೆ. ದೋಸೆ ತಿನ್ನಬೇಕೆಂದು ಲೋಕಿ ಮತ್ತು ಯೋಗಿ ಹಠ ಹಿಡಿದರು. ಅವರಿಗೆ ಹಿಮ್ಮೇಳವಾಗಿ ನಂದ ಏನಾದರೂ ಕುಡಿಯೋಣ ಕುಡಿದು ಹೋಗೋಣವೆನ್ನತೊಡಗಿದ. ನಾನು ದೃಢ ನಿರ್ಧಾರ ಮಾಡಿ ನಿಲ್ಲಿಸದೆ ಮುಂದೆ ಬಂದೆ. ಧರ್ಮಸ್ಥಳ ಬಿಟ್ಟ ಮೇಲೆ ಗೊತ್ತಾದದ್ದು ನನ್ನದೆಂಥಹ ಕೆಟ್ಟ ತೀರ್ಮಾನವೆಂದು. ಅದು ರಸ್ತೆಯಲ್ಲ ಗುಂಡಿಗಳ ತವರು. ಗುಂಡಿಗಳಲ್ಲ, ಹೊಂಡಗಳು. ಒಂದಕ್ಕಿಂತ ಒಂದು ಹೊಂಡ ದೊಡ್ಡದು. ನನ್ನ ಕಾರಲ್ಲಿ ಐದು ಜನ ದಢೂತಿಗಳು. ನನ್ನ ಕಾರು ಬೆಂಗಳೂರು ತಲುಪುವುದು ಅನುಮಾನವೆನಿಸಿತ್ತು. ಅದರ ನಡುವೆ, ಎದುರಿನಿಂದ ಬರುವ ದೊಡ್ಡ ದೊಡ್ಡ ಲಾರಿ ಟ್ಯಾಂಕರ್ ಗಳು, ಮೈ ಮೇಲೆಯೇ ಹೋಗುವಂತೆ ಹೋಗುವ ಕೆಎಸ್ ಆರ್ ಟಿಸಿ ಬಸ್ಸುಗಳು. ನಾನು ನಿಜಕ್ಕೂ ಹೆದರಿದ್ದೆ, ಕಾರು ಓಡಿಸುವುದಕ್ಕೆ! ಹೆದರಿಕೆಯಾದದ್ದು ಕಾರಿಗೆ ಏನಾದರು ಆಗುತ್ತದೆಯೆಂದಲ್ಲ. ಕಾರಿಗೆ ಏನಾದರೂ ಆದರೇ ಮುಂದಕ್ಕೆ ತೆಗೆದುಕೊಂಡು ಹೋಗುವುದಕ್ಕೆ ದುಡ್ಡಿಲ್ಲವೆಂದು. ಕಾರಿನಲ್ಲಿ ಹೊರಗೆ ಹೋಗುವಾಗ ಕನಿಷ್ಠ ಐದು ಸಾವಿರ ಜೇಬಲ್ಲಿರಬೇಕೆಂಬುದು ನನ್ನ ಅನಿಸಿಕೆ, ಆದರೆ ಇಂದು ಐದು ರೂಪಾಯಿ ಇಲ್ಲ! ಅದರ ನಡುವೆ ಏನಾದರೂ ತಿನ್ನಲೇ ಬೇಕೆಂದು ಹಠ ಹಿಡಿದು ಶಿರಾಡಿಯಲ್ಲಿ ನಿಲಿಸಿದರು. ನನಗೆ ಕತ್ತಲಾಯಿತೆಂಬ ಭಯ. ನಿನ್ನೆ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ದೆ ಇಲ್ಲ, ಈ ರಾತ್ರಿ ನಿದ್ದೆ ತಪ್ಪಿದರೇ! ನಾಳೆ ಆಫೀಸು, ಕೆಲಸ! ಛೇ ಥೂ ಎನಿಸತೊಡಗಿತು. ಅಲ್ಲಿ ನಿಲ್ಲಿಸಿದ್ದು ಸರಿ, ಆದರೇ ತಿಂದು ಕುಡಿದ ಮೇಲೆ ದುಡ್ಡು? ಲೋಕಿಯ ಹತ್ತಿರ ಸಾಲ ಮಾಡಿದ್ದು ಖರ್ಚಾಯಿತು. ಕಾರಿನಲ್ಲಿರುವ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಹಾಸನಕ್ಕೆ ಸರಿ ಅಷ್ಟೇ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಮುಂದಕ್ಕೆ ಇನ್ನೂರು ಕೀಮೀ ಹೇಗೆ ತಲುಪುವುದು? ಮತ್ತೆ ಲೋಕಿಯನ್ನು ಕೇಳಿದೆ. ನೀರು ದೋಸೆ ತಿನ್ನಬೇಕೆಂಬ ಯೋಗಿಯ ಹಂಬಲ ತೀರಿರಲಿಲ್ಲ. ತಿನ್ನಲೇಬೇಕೆಂದು ಹಟ ಹಿಡಿದ.
ನನಗೆ ದುಡ್ಡೀಲ್ಲವೆನ್ನುವುದು ಒಂದಾದರೇ, ಸಮಯ ವ್ಯರ್ಥವಾಗುವುದೆಂಬುದು ಮತ್ತೊಂದು ಕಳವಳ. ನನ್ನ ಮಹಾನ್ ಗೆಳೆಯ ಲೋಕಿ ದುಡ್ಡು ಕೇಳಿದರೆ, ಮನೆಗೆ ಬಂದು ಅವರ ಅಮ್ಮನ ಹತ್ತಿರದಲ್ಲಿ ಕೇಳಿ ಕೊಡಿಸಿದ. ಅದೆಂಥಹ ಅವಮಾನ ಅಲ್ಲವೇ? ಕಾರಿದೆ, ಬೆಂಗಳೂರಿನಿಂದ ಬಂದಿದ್ದಾರೆ ದುಡ್ಡಿಲ್ಲ, ನನ್ನ ಮಗನ ಕೈಯಿಂದ ತೆಗೆದುಕೊಂಡಿರಬಹುದೆಂಬ ಶಂಕೆ ಅವರಿಗೆ ಬರುವಿದಿಲ್ಲವೇ? ಆದರೂ ಆ ಸಮಯದಲ್ಲಿ ದುಡ್ಡಿನ ಅನಿವಾರ್ಯತೆಯಿತ್ತು ನಮಗೆ. ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗ ಹತ್ತು ಗಂಟೆ.
ಅನ್ನ ಕಂಡು ಅದೆಷ್ಟೋ ಜನ್ಮವಾದಂತೆ ನಟಿಸುತ್ತಿದ್ದ ನಂದ ಮತ್ತು ಯೋಗಿ ಊಟಕ್ಕೆ ಹಾತೊರೆಯತೊಡಗಿದರು. ಚನ್ನರಾಯಪಟ್ಟಣ ದಾಟಿದ ನಂತರ ಯಾವುದೋ ಒಂದು ಢಾಬದ ಬಳಿಯಲ್ಲಿ ಕಾರನ್ನು ನಿಲ್ಲಿಸಿದೆ. ಲೋಕೇಶನ ಹತ್ತಿರ ಪಡೆದ ಒಂದು ಸಾವಿರ ಐದು ನೂರು ರೂಪಾಯಿಯಲ್ಲಿ ಎಂಟು ನೂರು ರೂಪಾಯಿಗೆ ಪೆಟ್ರೋಲ್ ಹಾಕಿಸಿದೆ. ಇನ್ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಟೋಲ್ ಗೆ ಬೇಕಿತ್ತು. ಇನ್ನೂರು ಅಥವಾ ಮುನ್ನೂರಕ್ಕೆ ತಿಂದು ಕನಿಷ್ಠ ಇನ್ನೂರು ರೂಪಾಯಿ ಯಾವುದಕ್ಕೂ ಇರಲೆಂಬುದು ನನ್ನ ಆಶಯ. ಆದರೇ ಸಹಚಾರಿಗಳು ಆ ರೀತಿಯ ಸಣ್ಣತನಕ್ಕೆ ಆಸ್ಪದ ನೀಡಲಿಲ್ಲ. ಸಂಪೂರ್ಣ ಐದು ನೂರೈವತ್ತನ್ನು ಹೋಟೇಲ್ ಗೆ ನೀಡಿದರು. ಸುಮಾರಾಗಿ ತಿಂದು ಬೆಂಗಳೂರಿಗೆ ತಲುಪುವ ಆಸೆ ಅವರದ್ದಲ್ಲ. ಹೋಟೆಲಿನಲ್ಲಿರುವುದನ್ನೆಲ್ಲಾ ಮುಗಿಸಬೇಕೆಂಬುದು ಅವರ ತೀರ್ಮಾನ.ಹತ್ತು ಹದಿನೈದು ರೋಟಿ, ಬಜ್ಜಿ, ಎರೆಡೆರಡು ರೈಸ್ ಬಾತ್ ಮುಗಿಸಿದರೂ ತಾಳ್ಮೆಯಾಗಲಿಲ್ಲ.ಅಲ್ಲಿಂದ ಹೊರಡುವಾಗಲೇ ಸುಮಾರು ಹನ್ನೆರಡಾಗಿತ್ತು. ಮಧ್ಯದಲ್ಲಿ ನನ್ನ ಕಣ್ಣು ನಿದ್ದೆಗೆ ಜಾರುತ್ತಿದ್ದರೂ, ಕಾರು ಓಡಿಸಿದೆ. ಬೆಂಗಳೂರು ತಲುಪಿದಾಗ ಮಧ್ಯ ರಾತ್ರಿ ಎರಡು ಗಂಟೆ. ಬೆಳ್ಳಿಗ್ಗೆ ಕಣ್ಣು ಬಿಡುವುದಕ್ಕೂ ಆಗುತ್ತಿಲ್ಲ. ಅದಾದ ಮೂರನೆಯ ದಿನಕ್ಕೆ ತಿಳಿದದ್ದು, ನನ್ನ ಕಾರಿನ ಟೈರ್ ರಾಂಗ್ ಅಲೈನ್ ಮೆಂಟಿನಿಂದಾಗಿ ಹಾಳಾಗಿದೆ ಎಂದು. ಅಂತೂ ಇಂತೂ ಮೂರ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ರೂಪಾಯಿ ಕಾರಿಗೆ, ಅಲ್ಲಿ ಹೋಗಿ ಬಂದದ್ದಕ್ಕೆ ಮೂರ್ನಾಲ್ಕು ಸಾವಿರ ಕೈ ಬಿಟ್ಟಿತು.






15 April 2015

Role of Desludging of septic tanks in Environmental conservation and scope for economic benefits



Draft- not to be quoted
Role of Desludging of septic tanks in Environmental conservation and scope for economic benefits
Abstract
Improving global access to clean drinking water and safe sanitation is one of the least expensive and most effective means to improve public health and save lives. The concept of clean water and safe sanitation as essential to health is not a novel idea. However, the sanitation situations in developing countries like India are still in worst conditions. Millions of households rely on pit latrines for sanitation and when a pit fills up, emptying is often the only viable option. Despite the development of several technologies, their limitations have underlined the need for further improvements. Creating a solution that is able to access densely populated settlements, narrow roads, efficiently empty dense sludge and dispose of them at an appropriate location is a difficult task. This paper is a preliminary attempt to understand the basics of septic tanks, problems involved in maintenance of septic tank or pits. It also presents the process of desludging and post desludging of septic tanks. 
Keywords: Septic tank, desludging, sanitation, India, developing countries

Introduction
Global figures that describe the lack of water and sanitation services are alarming. More than 1.1 billion people do not have access to improved drinking water supplies. Lack of sanitation is an even larger problem; an estimated 2.6 billion individuals live without improved services. “Improved access” to water and sanitation may, but does not necessarily, represent access to water or sanitation services that meet international engineering and health standards, such as those set forth by World Health Organization (WHO) Guidelines for Drinking Water Quality. Rather, the term “improved access” usually represents households that obtain water from sources that are superior to traditional, unprotected ones. Sources that meet the definition of improved water include a household connection, borehole, protected dug well, protected spring, or rainwater collection. Connection to a public sewer or septic system or use of ventilated pit latrines and some simple pit latrines qualify as improved sanitation (WHO 2004).
According to NSSO 2008-2009, about 49 thousand slums were estimated to be in existence in urban India. The sanitary conditions in the slums in terms of latrine facility during these years
showed considerable improvement since 2002. Latrines with septic tanks (or similar facility) were available in 68% notified and 47% non-notified slums (up from 66% and 35% respectively in 2002). At the other extreme, 10% notified and 20% non-notified slums (down from 17% and 51% in 2002) did not have any latrine facility at all (NSSO 2009).
Census 2011 results have indicated that nearly 17 million urban households (more than 20 percent of the total 79 million urban households) suffer from inadequate sanitation. According to the report of the Central Pollution Control Board (2009), the estimated sewage generation from Class - I Cities and Class - II Towns is 38254.82 million liters per day (MLD) out of which only 11787.38 MLD (30%) is being treated and the remaining is disposed into the water bodies without any treatment due to which three-fourths of surface water resources are polluted.
Poor wastewater management coupled with lack of sanitation facilities has aggravated the sanitation challenges in developing countries. The inappropriate disposal of municipal wastewater poses a great threat to the environment and public health because human excreta are responsible of the transmission of several infectious diseases which affect millions of people in the world. According to the WHO, the major part of all illness in developing countries is caused by water and sanitation related diseases (WHO 2010; Montgomery and Elimelech 2007). Sewage and effluent can contain a variety of human disease-causing microorganisms and parasites. Disease can be spread to humans from this material by direct contact or indirectly by consumption of contaminated food or water. The safe disposal of sewage and effluent is therefore essential to protect the health of the community. Against to this background this paper is an attempt to understand the consequences of septic tank/ pits management in Indian urban and peri - urban areas. This paper is having sections viz basic concepts of septic tanks, maintenance of septic tanks, problems in maintenance of septic tanks, desludging process and post desludging process followed by concluding remarks.
Septic Tanks
This section gives a brief note on the structure and functioning of septic tanks. Septic tanks are the primary source of septage generation. Septic tanks are watertight sited below ground level which receive excreta and freshwater from flush toilets and other domestic sullage (collectively known as wastewater). A septic tank for the treatment of household wastewater is a horizontal continuous flow type sedimentation tank. This functions as a settling tank and digestion unit. The solids in the wastewater settle to the bottom of the tank where they undergo anaerobic degradation along with the organic matter in the wastewater. Studies have shown that only about 30% of the settled solids are anaerobically digested in the septic tank (CPHEEO 1993).
Hence, there will be a buildup of solids in the settling tank, which if not removed frequently will affect the performance of the settling tank. Oil and grease and other lighter material will rise and float on the surface of the liquid. This is referred to as scum. The tank is designed that the sludge and scum together occupy about ½ to 2/3rd of the tank’s capacity (prior to de-sludging). Studies have established that a liquid retention of time of 24 hours ensures quiescent conditions for effective settling of suspended solids. Considering, the volume required for sludge and scum, septic tanks are designed with liquid holding times of 2 days (CPHEEO 1993).
A septic tank is generally followed by a soak-away pit to disperse the effluent into the ground. The sludge settled at the bottom and the scum at the top of the sewage is allowed to remain in the tank for several months during which they are decomposed by bacteria through anaerobic digestion (CPHEEO 1993).
Maintenance of septic tank systems
The major function of a septic tank is to separate solids, grease and oils out of the wastewater before it enters the drainage receptacles. When a septic tank system is correctly installed and maintained, it should work effectively for many years.
If the septic tanks accumulate too much sludge and scum, the effective volume of the tank is reduced which in turn reduces the time for separation to take place. This means not all the solids, grease and oils will separate and will pass out of the septic tanks and into the drainage receptacles. This will clog the soil surrounding the drainage receptacle and should be avoided.
To prevent this from happening, it is necessary to have the septic tanks desludged (pumped out) regularly. Desludging requires that a licensed liquid waste contractor be engaged to open the septic tanks and pump out the contents. The desirable frequency of desludging is dependent on the number of people contributing to the wastewater load. As a guide, every eight years for a two person household, every four years for a four-person household and more often for households with greater numbers, is recommended. Alternating drainage receptacles should be switched regularly (annually). This requires that the diverter box be opened and the effluent flow handle turned to the appropriate position.
Major Problems in maintenance of Septic tanks
Failure of septic tank systems generally means failure of the drainage receptacles. Failure is most commonly seen in older systems constructed with a single non alternating drainage receptacle, particularly if large volumes of water are frequently used, or in systems that have not been correctly installed or maintained. In systems that have been used for some time, the soil surrounding the drainage receptacle can begin to clog up. Effluent is less able to freely soak into the surrounding soil and begins to accumulate in the drainage receptacle until it fills up.
When this happens, the following can occur:
Ø  Sewage begins to back up into household pipes. This is commonly first noticed when household fixtures like toilet won’t drain away easily, or you notice sewage overflowing from a small grated pipe located outside the building called an overflow relief disconnector gully.
Ø  The ground becomes soggy around the drainage receptacle and effluent may seep from the soil to the surface. This smells unpleasant and is a health risk.
Desludging Process:
Sludge production is a natural process which happens in all correctly operating sewage treatment systems and de-sludging is crucial to the continued correct and satisfactory performance of sewage treatment plants. In other words, sludge is the solid matter produced in and by all sewage treatment systems. It consists of inert solids and biological matter. The inert solids come from the solid matter flushed into the septic tank from the toilet. Some of the biological matter is in the wastewater but most is produced as a consequence of the natural processes (growth of micro-organisms) which are an essential part of the operation and actions of the septic tank as it purifies the wastewater (sewage).
A person should stop using a pit latrine when it is almost full. There are two options: one, stop using the latrine and construct a new one or; two, empty the contents and reuse it (Pickford and Shaw 1997). Often, the lack of available space or costs of constructing a new latrine superstructure and pit means that pit emptying may be the only practical alternative (Muller and Rijnsburger 1994). Neglecting pit emptying requirements can have serious health and environment consequences.

Figure 1: Desludging Process of Septic Tank
Source: http://www.themimu.info/emergencies/wash-cluster
It is also important to notice that, disposal of sewage sludge shall have a legal and social obligation for its safe disposal, called the ‘Duty of Care’. The duty of care requires you to take all reasonable steps to ensure that the waste is safely disposed of by an authorized person. It applies to everyone involved in handling wastes including sewage sludge, from the person who ‘produces’ it to the person who finally disposes of it or uses the material.
Post desludging:
Conventional sanitation systems dispose of around 50 million tons of fertilizer into the environment, with an equivalent market value of around $15 billion (Werner 2004; Rosemarin et al 2008; Rosemarin et al 2011).  At the same time, unsustainable agricultural practices lead to soil degradation and depletion of nutrients in the soil. Mineral fertilizers on which modern agriculture practices depend upon are new-renewable resources. It is estimated that there will not be sufficient phosphorus supplies from mining to meet agricultural demand within 30 to 40 years and from a global perspective, 38% is of agricultural land has already been degraded since the end of World Water II (Scherr 1999).
Wastewater streams also contain valuable nutrients, such as nitrogen and phosphorous. The fertilizing equivalent of excreta is nearly sufficient for a person to grow its own food (Drangert 1998). Each day, every person on the planet excretes approximately 10-12 g of Nitrogen, 2 g of Phosphorus and 3 g of Potassium. Most of the organic matter is contained in the faeces, while most of the nitrogen (70 to 80 per cent) and potassium are contained in urine (Strauss 2000). The organic matter contained in faeces and organic wastes also plays an important role in soil fertility improvement, and the use of nutrient-rich water for agriculture and landscaping may lead to a reduction or elimination of fertilizer applications. Therefore desludging is not only environmental friendly solution in sludge management but also generate income.
Once the sludge is collected it has to be disposed of. Therefore disposal must be considered in parallel with pit emptying technologies. Final disposal of solid wastes, including sludge, is one of the most neglected infrastructures in developing countries. The provision of inadequate facilities may result in indiscriminate or illegal disposal of sludge to rivers, open drains, the sea or any open space (WUP 2003), particularly if the emptying technology does not possess appropriate haulage capacity for long distances and government systems are not supportive. It also requires new interventions towards septage management and next steps towards waste to energy.
Conclusion
The challenges in pit emptying are complex, compounded by the variable and often difficult conditions in which emptying technologies must operate. As more innovations are tested and improved, progress can be made towards a satisfactory solution. However, this will take time as some difficulties are not identified until technologies have been used for a sufficient period. There may also be scope to investigate novel ways of emptying pits instead of simply attempting to adapt current technologies. There is also a scope to draw lessons from research done in the management of municipal solid waste. This should always be carried out with a system of haulage and disposal in mind.
References:
Central Pollution Control Board (CPCB). (2009). Status of water supply, wastewater generation and treatment in Class I cities and Class II towns of India. Series: CUPS/70/2009-10. Central Pollution Control Board, New Delhi, India.
Central Public Health and Environmental Engineering Organization (CPHEEO) (1993), Manual on Sewerage and Sewage Treatment, 2nd  Edition, Ministry of Urban Development, New Delhi, India
Drangert, J.O. (1998). Fighting the Urine Blindness to Provide More Sanitation Options. Water South Africa, Vol. 24, No. 2, April.
Montgomery, M.A. and M. Elimelech (2007) Water and Sanitation in Developing Countries: Including Health in the Equation. Environmental Science & Technology, 41, 17-24. http://dx.doi.org/10.1021/es072435t  
Muller, M. & Rijnsburger, J. (1994) MAPET: A neighbourhood based pit emptying service with locally manufactured handpump equipment in Dar es Salaam, Tanzania. WASTE.
NSS Report no. 534 on “Some Characteristics of Urban Slums 2008 http://indiafacts.in/poverty/slums-in-india/ accessed on 18th November 2014 @11.13pm
Organization, W.H. (2010) Water, Sanitation and Hygiene Links to Health Facts and Figures-Updated November 2004. WHO, Geneva.
Pickford, J. & Shaw, R. (1997) Technical Brief No. 54: Emptying latrine pits. Waterlines, 16 (2), 15 – 18.
Rosemarin, A., Ekane, N., Caldwell, I., Kvarnström, E., McConville, J., Ruben, C. and Fogde, M. (2008). Pathways for Sustainable Sanitation: Achieving the Millennium Development Goals. Stockholm Environment Institute. IWA Publishing, London
Rosemarin, A., Schröder, J., Dagerskog, L., Cordell, D., and Smit, B.: Future supply of phosphorus in agriculture and the need to maximise efficiency of use and reuse, IFD proceedings 685, Leek, United Kingdom, 2011.
Scherr, S.J. 1999. Soil degradation: A threat to developing country food security in 2020? Food, Agriculture and the Environment Discussion Paper 27. Washington DC. IFPRI.
Strauss, M., Heinss, U., Montangero, A. (2000). On-site sanitation: when the pits are full planning for resource protection in faecal sludge management. In: Proceedings, International Conference on Resolving Conflicts between drinking Water Demand and Pressures from Society’s Wastes (Chorus et al., editors). Bad Elster, Germany, 24-28 November.
Werner. C., Avendaño V., Demsat S., Eicher I., Hernandez L., Jung C., Kraus S., Lacayo I., Neupane K., Rabiega A. & Wafler M. (2004). Ecosan – closing the loop. Proc. 2nd International Symposium on ecological sanitation, Lübeck Apr. 7-11. 2003, GTZ, Esch - born, Germany, 1004p.ISBN 3-00-012791-7.
WHO/UNICEF, (2004). Meeting the MDG Drinking Water and Sanitation Target: A Mid-Term Assessment of Progress; WHO: Geneva.
WUP (2003) Better Water and Sanitation for the Urban Poor. Kenya, European Communities and Water Utility Partnership













 Annexure 1: Summary of Sanitation status in India (survey from different agencies)
India

SANITATION
URBAN
TOTAL

Sewer connection
Total improved (incl shared)
Shared
Open defecation
Sewer connection
Total improved (incl shared)
Shared
Open defecation

Source
Year
Used in ests.
Not used
Used in ests.
Not used
Used in ests.
Not used
Used in ests.
Not used
Used in ests.
Not used
Used in ests.
Not used
Used in ests.
Not used
Used in ests.
Not used

Census
1991

















Demographic and Health Survey
1993
29.5

70.0



24.1

8.4

26.6



70.6


National Sample Survey
1993
28.5

65.3



30.6

8.1

25.8



71.3


National Sample Survey
1996
29.6

73.4



23.0

8.4

29.4



67.9


Demographic and Health Survey
1999
28.2

75.9

26.1

19.3

8.3

32.7

16.0

64.1


Multiple Indicator Cluster Survey
2000
25.3

72.9



22.0

7.6

31.5



64.8


National Census
2001
20.3

63.8



26.3

6.1

30.7



63.6


National Sample Survey 2002
2002


74.0



17.9



32.1



59.8


World Health Survey
2003

34.3

84.7



13.6

11.7

37.7



59.8

District Level Household Survey 2002-2004
2003


75.0

18.3


20.2


32.9

13.2




Demographic and Health Survey
2006
28.3

77.5

29.2

17.0

8.9

39.3

23.0

57.1


District Level Health Survey
2008


74.4



19.2



40.9



51.7


Study on global aging and adult health, WHO
2008
17.9

69.5

25.6


27.1
5.8

40.2

20.2




National Sample Survey 2008 - 2009
2009


82.7



11.3



43.6



48.7


Coverage Evaluation Survey
2009



84.4



12.9



52.7



44.8

Census
2011
32.7

85.0



12.6

11.7

46.9



50.2